Διαπολιτισμική Εκπαίδευση και Αντιρατσιστική Κουλτούρα

Ημερίδα

Οργανωτής: ΚΙΣΑ – Κίνηση για Ισότητα, Στήριξη, Αντιρατσισμό

Συνεργάτες: Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστημίου Κύπρου

Human Rights and Education Network (H.R.Edu Services)

Σάββατο, 27 Μαρτίου 2004, Λευκωσία

Προς ένα Διαδραστικό Διαπολιτισμικό Αναλυτικό Πρόγραμμα

Γεώργιος Ζήκας

Εισαγωγή

Οι νέες ετερότητες που φτάνουν καθημερινά στην Κύπρο προστίθενται στις προϋπάρχουσες, όπως είναι η τουρκική κοινότητα. Τα θέματα/ προβλήματα που προκύπτουν διαπλέκονται και είναι πολύ δύσκολο να μιλάμε για Διαπολιτισμική εκπαίδευση χωρίς τη συμπερίληψη στη μελέτη μας ταυτόχρονα και των νέων μεταναστών και των Τουρκοκυπρίων. Οι βασικές παιδαγωγικές αρχές παραμένουν οι ίδιες.

Θα σας παρουσιάσω δυο συγκεκριμένες εφαρμογές. Η πρώτη θα περιστραφεί περισσότερο στο μικροεπίπεδο του Αναλυτικού Προγράμματος και στην πρόσφατη ετερότητα των μεταναστών, ενώ η δεύτερη θα περιστραφεί στο μακροεπίπεδο του Αναλυτικού Προγράμματος και στην παραδοσιακή ετερότητα των Τουρκοκυπρίων.

1^η εφαρμογή: Διαδραστική υποδοχή των μεταναστών

Η εγγραφή στο σχολείο

Η Παρβανέ είναι 13 χρονών, μιλά μόνο την περσική γλώσσα, φεύγει από το Ιράν τον περασμένο Αύγουστο και καταλήγει σε ένα Δημοτικό Σχολείο το Σεπτέμβρη τρεις εβδομάδες μετά την έναρξη των μαθημάτων. Ήρθε στο σχολείο με τη μητέρα της, η οποία φορούσε την παραδοσιακή μαντίλα και η οποία με νοήματα κατάφερε να πληροφορήσει το διευθυντή ότι θέλει να εγγράψει την κόρη της. Στο έγγραφο που παρουσίασε ως πιστοποιητικό γέννησης αναγραφόταν το όνομά της Παρβανέ αλλά όχι η ημερομηνία γέννησής της. Μια εκπαιδευτικός του σχολείου, μόλις αντίκρισε στο γραφείο την Παρβανέ με τη μητέρα της, είπε: «Αυτή θα βρωμάει».

Η κρίσιμη πρώτη μέρα

Στο τμήμα που εγγράφηκε η Παρβανέ δε φοιτούν άλλοι πρόσφατοι μετανάστες. Τυχαία στο τμήμα αυτό ο εκπαιδευτικός μαζί με τους μαθητές είχαν διευρύνει αρκετά κατά τις πρώτες μέρες του σχολικού έτους το επίσημο Αναλυτικό Πρόγραμμα και είχαν προχωρήσει σε προληπτική παρέμβαση για αναγνώριση της διαφορετικότητας ως εμπλουτιστικού παράγοντα, για αλληλεγγύη των μαθητών, για χτίσιμο της ομάδας και για διαχείριση προβλημάτων και δυσκολιών ως ευκαιριών προσωπικής ανάπτυξης. Οι μαθητές «έπαιζαν» διαδραστικές ασκήσεις καθισμένοι στο χαλί ή στις καρέκλες σε κύκλο ή περιφέρονταν. Ο εκπαιδευτικός έδειχνε να θέλει να συνδεθεί με αυτούς ως άνθρωπος και οι μαθητές ανταποκρίθηκαν πολύ θετικά σ’ αυτό αλλά και στις αλλαγές της διδακτικής προσέγγισης. Μια από τις δραστηριότητες – παιγνίδια ήταν «τα λεμόνια και το μήλο». Σκοπός αυτής της άσκησης είναι η κατανόηση της σχέσης μεταξύ γενίκευσης και στερεότυπων. Μόλις ο εκπαιδευτικός παρουσίασε την Παρβανέ, οι μαθητές φώναξαν: «Κύριε, αυτό είναι το μήλο μας!». «Να καθίσει μαζί μου», φώναξαν οι περισσότεροι. Στη συνέχεια, χωρίς να περιμένουν οδηγίες κάποιοι μαθητές φρόντισαν για τα βιβλία και τη γραφική ύλη της νέας μαθήτριας. Ο εκπαιδευτικός παρακολουθούσε χωρίς να χρειάζεται να κάνει οτιδήποτε. Ήταν η κρίσιμη στιγμή της πρώτης επαφής.

Υποστηρικτικό μαθησιακό περιβάλλον

Την άλλη μέρα οι μαθητές έφτιαξαν μια γωνιά στην αίθουσα με τίτλο «η γωνιά της Περσίας». Στη συνέχεια κάθισαν στον κύκλο και αφού έπαιξαν μια διαδραστική δραστηριότητα, η οποία στοχεύει να βγάλει τους συμμετέχοντες από την αμηχανία της πρώτης επαφής, συζήτησαν πώς θα διαχειριστούν τα νέα δεδομένα στην τάξη τους. Αποφάσισαν να συνεργάζονται ένας ένας για μια ημέρα με τη Παρβανέ. Ο εκπαιδευτικός τους ετοίμαζε σχετικό υλικό το οποίο μετάφραζε από σχετικά προγράμματα της Ευρώπης ή το προετοίμαζε μόνος του. Το υλικό αυτό απαραίτητα προσαρμοζόταν ώστε να χρησιμοποιούνται ταυτόχρονα η Ιρανική και η Ελληνική γλώσσα. Τις επόμενες μέρες η Παρβανέ άρχισε να κολλά στα αντικείμενα και στους τοίχους της τάξης καρτέλες στα ελληνικά και στα farsi.

Η εκμάθησης της δεύτερης γλώσσας πρέπει να βασίζεται στην βελτίωση της μητρικής γλώσσας. Σύμφωνα με την αρχή του εμπλουτισμού δια της προσθετικής διγλωσσίας (additive bilingual enrichment principle), δεν προκύπτει καμιά γλωσσική σύγχυση ή μειονέκτημα αν τα προγράμματα εξυπηρετούν αποτελεσματικά τη συνεχή ανάπτυξη ακαδημαϊκών δεξιοτήτων και στις δύο γλώσσες. Και σύμφωνα με την αρχή της αλληλεξάρτησης των γλωσσών (linguistic interdependence principle) ή της κοινής υποκειμενικής ικανότητας (common underlying proficiency), το να μαθαίνουμε να διαβάζουμε είναι μία και μόνο διαδικασία σε δύο γλώσσες, οι οποίες ενισχύουν η μία την άλλη. Όμως στο σχολείο δεν υπάρχει δίγλωσσος εκπαιδευτικός.

Η Παρβανέ έφευγε από την τάξη για μια περίοδο την εβδομάδα για ενίσχυση της ελληνικής γλώσσας. Η αντίστοιχη πρόβλεψη για τους αναλφάβητους στο σχολείο είναι τρεις περίοδοι την εβδομάδα.

Λίγες μέρες μετά τον ερχομό της Παρβανέ οι μαθητές ανέλαβαν να προετοιμάσουν και διδάξουν οι ίδιοι διάφορα θέματα/ μαθήματα στους συμμαθητές τους σε συνεργασία με τον εκπαιδευτικό. Σχεδιάζοντας ένα μάθημα με τους μαθητές ο εκπαιδευτικός μαζί με τις γνώσεις, αξίες και δεξιότητες επεδίωκε και σύνδεσή τους με την ανθρώπινη ζωή και τα δικαιώματα. Με αυτόν τον τρόπο ο εκπαιδευτικός και οι μαθητές στο σχολείο παρήγαγαν γνώση και δεν την αναμασούσαν μόνο. Παραχωρήθηκε, δηλαδή, μεγάλο μέρος της εξουσίας του εκπαιδευτικού στους μαθητές. Επιπλέον η διαπολιτισμική κατανόηση αποτελεί μέρος της ποιοτικής αναβάθμισης στην εκπαίδευση και ως εκ τούτου δεν αφορά μόνο τους μετανάστες, αλλά όλους τους μαθητές. Την ώρα που οι μαθητές δίδασκαν ο εκπαιδευτικός καθόταν δίπλα στη Παρβανέ και την υποστήριζε. Σιγά σιγά την καθοδηγούσε να συμμετέχει και εργάζεται σε όλα τα θέματα του Αναλυτικού Προγράμματος, χωρίς βέβαια να «κατεβάσει» τα λεγόμενα επίπεδα. Σε στιγμές στρες, ένα χαμόγελο ενθάρρυνσης και ενδυνάμωσης από τον εκπαιδευτικό ήταν ικανό να βγάλει την Παρβανέ από την άσχημη θέση της.

Διαδραστικός εμπλουτισμός του Αναλυτικού Προγράμματος

Είναι γνωστό ότι το επίσημο Αναλυτικό Πρόγραμμά μας δε φροντίζει όσο πρέπει τη μάθηση των μεταναστών και διατηρεί την παραδοσιακή/ κανονιστική σχολική γνώση. Τους εγκαταλείπει να αφομοιωθούν και μάλιστα μόνοι τους. Βέβαια αποστέλλονται κατά καιρούς βοηθήματα στο σχολείο τα οποία μπορούν να φανούν χρήσιμα. Τα βοηθήματα αυτά βασικά είναι παραγωγές της Ελλάδας οι οποίες, εκτός των άλλων, απευθύνονται σε διαφορετικούς πληθυσμούς και πολιτισμούς. Επίσης η συσσώρευση νέου υλικού χωρίς την αντίστοιχη αφαίρεση καταντά βάσανο και περιορίζει τη μάθηση όλων των μαθητών. Η διαδραστική προσέγγιση δεν προβλέπεται στο επίσημο Αναλυτικό Πρόγραμμα.

Στην τάξη της Παρβανέ, το μάθημα της Ιστορίας εμπλουτίστηκε με διαδραστικές δραστηριότητες (π.χ. μέθοδο Boal) και έτσι η Παρβανέ μπορούσε κάπως να συμμετέχει και να δημιουργεί, χωρίς απαραίτητα να μάθει, π.χ., πότε έγινε η καταστροφή του Δράμαλη. Όμως η «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους» που γράφτηκε από τον Παπαρηγόπουλο πριν 150 χρόνια και το τρίπτυχο «πατρίς – θρησκεία – οικογένεια» βρίσκονται καλά ριζωμένα στο Αναλυτικό Πρόγραμμα και στην κουλτούρα του σχολείου μας. Στην αρχή η Παρβανέ έφερε κάποιες εικόνες και φωτογραφίες από τη χώρα της και μετά από 5 μήνες (επικοινωνούσε πλέον στα ελληνικά) άρχισε να παρουσιάζει στην τάξη μικρά projects για την ιστορία και παράδοση της χώρας της. Μετά από 5 μήνες μάθανε στην τάξη την οδύνη που έζησε η Παρβανέ στη χώρα προέλευσής της και την οδύσσειά της μέχρι την Κύπρο.

Στο μάθημα των Θρησκευτικών το οποίο το δίδασκε ο διευθυντής, δε γινόντουσαν αναφορές στη θρησκεία της Παρβανέ. Ο διευθυντής υποστήριζε: «Εμείς είμαστε Χριστιανοί και διδάσκουμε τη θρησκεία μας, οι άλλοι ας φροντίσουν να διδάξουν τη δική τους θρησκεία». Δηλαδή, πλήρης αφομοίωση ή εγκατάλειψη της Παρβανέ. Κατά τη διάρκεια της πρωινής προσευχής, σηκωνόταν αλλά δεν έκανε το σταυρό της. Εννοείται ότι συμμετείχε στους εκκλησιασμούς του σχολείου.

Η Τέχνη αποτελεί την πύλη για εισαγωγή της μάθησης στους μετανάστες. Η Παρβανέ έδειχνε μεγάλη προθυμία και σημείωνε αλματώδη βελτίωση στο θέμα αυτό. Η εξήγηση είναι απλή: το μάθημα αυτό δεν απαιτεί κατάκτηση της ελληνικής γλώσσας και κουλτούρας και ταυτόχρονα αποτελεί σημαντική ευκαιρία για δημιουργία, φαντασία και πρωτοβουλία. Στο μάθημα της τέχνης είναι δυσκολότερο οι μετανάστες να αντιμετωπιστούν ως νήπια ή ως αναλφάβητοι. Οι διαδραστικές καλλιτεχνικές εργασίες αποτελούν τη σοβαρότερη προσπάθεια προς την κατανόηση και συνεργασία, αφού, εκτός των άλλων, οι μαθητές μπορούν να εκφραστούν χωρίς το φόβο της γλωσσικής κατονομασίας μιας εμπειρίας ή γνώσης και παράλληλα τους παραχωρείται εξουσία και ευθύνη.

Εμπλοκή των γονέων

Προσκλήθηκαν οι γονείς του τμήματος για να παρακολούθησαν τα παιδιά τους σε ένα μάθημα με διαδραστικό τρόπο. Μετά δεν ακολούθησε συζήτηση, αλλά έπαιξαν οι ίδιοι μια δραστηριότητα. Κάποιοι διατύπωσαν την άποψη ότι «τώρα καταλαβαίνουν τι γίνεται στην τάξη και το υποστηρίζουν». Επίσης με πρωτοβουλία του εκπαιδευτικού οργανώθηκαν δυο σχετικά διαδραστικά εργαστήρια για όλους τους γονείς του σχολείου (τα συντόνισε η Ν. Ρουμπάνη από το ENOW). Οι γονείς της Παρβανέ επισκέπτονταν τακτικά τον εκπαιδευτικό και με υποκλίσεις έδειχναν την εκτίμηση και ευχαρίστησή τους για την πρόοδο που σημείωνε η κόρη τους.

Κοινωνικές σχέσεις του μετανάστη

Η Παρβανέ δεν πήγαινε στα γενέθλια που την καλούσαν και σε μια επίσκεψή της η μητέρα της κατάφερε να πει ότι η κόρη της είναι ντροπαλή. Ο εκπαιδευτικός επισκέφθηκε την οικογένεια στη μικρή γκαρσονιέρα τους την πρώτη εβδομάδα. Μετά 5 μήνες κάλεσε τη μητέρα στο σχολείο και με διερμηνέα πλέον την κόρη της την ρώτησε αν μπορεί η τάξη να επισκεφθεί την Παρβανέ στο σπίτι της με την ευκαιρία του νέου μωαμεθανικού έτους. Η μητέρα ενθουσιάστηκε και προσκάλεσε τους μαθητές της τάξης και τους εκπαιδευτικούς του σχολείου. Στην πρόσκληση ανταποκρίθηκαν μόνο ο εκπαιδευτικός της τάξης και δυο μαθητές του. Την άλλη μέρα η Παρβανέ παρέμεινε σιωπηλή και φανερά στενοχωρημένη.

Οι αντιστάσεις

Επισκέφθηκε τον εκπαιδευτικό μια μητέρα και του είπε ότι θέλει το παιδί της να πετύχει στις εξετάσεις ενός ιδιωτικού Γυμνασίου και αυτά που γίνονται στην τάξη του δεν τον βοηθούν. Ζήτησε ακαδημαϊκά επίπεδα. Άλλος γονέας σημείωσε ότι η παρουσία της Παρβανέ επηρεάζει αρνητικά τη μάθηση των υπολοίπων μαθητών και ότι η Παρβανέ εκμεταλλεύεται την ταυτότητα του μετανάστη για να κερδίσει ωφελήματα στην τάξη. «Πρόσεξε, κ τάδε, είναι πονηρή αυτή, σε ξεγελάει», είπε. Ο Σύνδεσμος Γονέων προσέφερε στην οικογένεια της Παρβανέ μια φορά φαγώσιμα αξίας 80 λιρών και μια φορά 100 λίρες μετρητά.

Ο διευθυντής δεν είχε κάποια παιδαγωγική ή διδακτική άποψη για τη μάθηση της Παρβανέ, όμως παρακολουθούσε τη μάθησή της και κατά καιρούς έδινε συγχαρητήρια στον εκπαιδευτικό. Με υποκίνησή του δυο μαθήτριες έκαναν έρανο και συγκέντρωσαν 75 λίρες. Ο διευθυντής κάλεσε τη μητέρα της Παρβανέ και της ανακοίνωσε επίσημα την προσφορά. Επίσης σε συγκέντρωση όλου του σχολείου επεφήμησε τις δυο μαθήτριες για αυτή τη φιλανθρωπική τους πράξη. Πόσο πληγώθηκε και ταπεινώθηκε η Παρβανέ, μόνο η ίδια το γνωρίζει. Ο διευθυντής αντιλαμβανόταν ότι γίνεται κάτι νέο στην τάξη, αλλά απέδιδε ευθύνη στον εκπαιδευτικό για την «κακή συμπεριφορά» των μαθητών της τάξης του και για τα τετράδια χωρίς στολίδια και καλά γράμματα. «Έχεις χαλαρά τους μαθητές σου», «οι μαθητές σου έχουν πρόβλημα», «πρέπει να ελέγχουμε τη συμπεριφορά των μαθητών» και τα συναφή έλεγε συχνά. Παρά την πίεση, ο εκπαιδευτικός παρέμεινε σταθερός στις αρχές της διαπολιτισμικής μάθησης και στο διαδραστικό τρόπο εργασίας στην τάξη του. Επίσης, μετά από σχετική διαδραστική δραστηριότητα: «η κατσαρόλα», ο εκπαιδευτικός κάλεσε τους μαθητές να αναλάβουν τις ευθύνες τους για τις σχέσεις τους με το διευθυντή, με τους άλλους εκπαιδευτικούς και με τη μάθησή τους.

Όσον αφορά τη διοίκηση, υποστηρίζεται από πολλούς ότι αν οι εκπαιδευτικοί προχωρήσουν μακρύτερα απ’ ό,τι επιτρέπεται, θα διαπιστώσουν ότι μόλις γίνουν αντιληπτοί, θα τους ασκηθούν πιέσεις για να σταματήσουν. Ο εκπαιδευτικός της Παρβανέ έχει ταλαιπωρηθεί αφάνταστα για τις απόψεις του περί διαπολιτισμικής εκπαίδευσης και έχει παροπλιστεί επιστημονικά, επαγγελματικά και υπηρεσιακά στο χώρο της επίσημης εκπαίδευσης από την εκπαιδευτική διοίκηση.

Μερικοί εκπαιδευτικοί του σχολείου σχολίαζαν αρνητικά την ύπαρξη του χαλιού στην τάξη της Παρβανέ και το διαδραστικό τρόπο εργασίας. Οι περισσότερες συνεργασίες εκπαιδευτικών στο σχολείο αφορούσαν τη διοργάνωση γιορτών, τη συμπεριφορά των μαθητών, τα καθαρά τετράδια και τα καλά γράμματα. Μόνο οι εκπαιδευτικοί της Τέχνης και των Οικοκυρικών διέθεσαν ένα 40λεπτο για να παρακολουθήσουν το διαδραστικό τρόπο εργασίας στην τάξη της Παρβανέ. Έδειξαν ενθουσιασμένοι.

Ακόμα και κάποιοι μαθητές είπαν: «γιατί η Παρβανέ πηγαίνει δωρεάν στον κινηματογράφο και στις γιορτές;», «στο Γυμνάσιο θα κάνουμε άλλα πράγματα». Ο εκπαιδευτικός για να αντιμετωπίσει το θέμα τους παρέπεμπε στις διάφορες διαδραστικές δραστηριότητες που έπαιζαν στην τάξη και πρόσθετε νέες παραμένοντας σταθερός.

Φαίνεται, λοιπόν, ότι τα σχολεία μας δυσκολεύονται να αντιμετωπίσουν τη μάθηση των μεταναστών. Απαιτείται άμεση επιμόρφωση για ευαισθητοποίηση σε θέματα εκπαίδευσης χωρίς διακρίσεις, Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και διαδραστικής μάθησης. Είναι δύσκολη η ποιοτική αναβάθμιση της εκπαίδευσης χωρίς ανάδειξη της διαφορετικότητας ως εμπλουτιστικού παράγοντα από τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς.

Η προϊστάμενη αρχή

Η Παρβανέ ήρθε στο σχολείο χωρίς οποιαδήποτε επίσημη ενημέρωση. Η μοναδική ιδιαίτερη σχέση του Υπουργείου με την Παρβανέ ήταν οι διάφορες στατιστικές έρευνες τις οποίες έστελνε για να συμπληρώσει ο εκπαιδευτικός, όπως: «Μαθητές της τάξης οι οποίοι θεωρούνται αναλφάβητοι» και «αλλόγλωσσοι μαθητές της τάξης». Βέβαια η λέξη «αλλόγλωσσος» παραπέμπει σε μια οικογένεια λέξεων οι οποίες μέσα στην κουλτούρα μας έχουν αρνητική διάσταση στη σημασία τους, όπως: αλλοπρόσαλλος, αλλόκοτος, αλλόθρησκος, κτλ.

Σε μια βαθιά και ιστορικά πολυπολιτισμική κοινωνία όπως η Κύπρος, δεν υπάρχει πολιτική για τους μετανάστες και για τη διγλωσσία! Φαίνεται ότι η εκρίζωση της ταυτότητας και της γλώσσας των μεταναστών και η αδιαφορία για την προγενέστερη εμπειρία τους, θεωρείται προϋπόθεση επιτυχίας στο σχολείο και στην κοινωνία. Εξάλλου είναι γνωστό ότι η διγλωσσία είναι μια πρόκληση για τις παραδοσιακές εξουσιαστικές σχέσεις, αφού στοχεύει σε ισότιμες ευκαιρίες.

2^η περιγραφή: Διαμόρφωση του περιεχομένου και της μεθοδολογίας του νέου Αναλυτικού Προγράμματος

Θα αναφερθώ σε συναντήσεις Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων εκπαιδευτικών, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν το Δεκέμβρη του 2002 στην Πύλα και αποτελούν μέρος ενός προγράμματος το οποίο χορηγήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση και την ευθύνη της επιμόρφωση την είχε το European Network of Women (Νίκη Ρουμπάνη). Με πολλή δυσκολία βρήκαμε μεταφράστρια.

Σχεδόν όλοι δεν είχαν συναντήσει πριν εκπαιδευτικό από την άλλη κοινότητα. Η προσπάθειά μας επεχείρησε να φέρει μαζί εκπαιδευτικούς, οι οποίοι έχουν τις ίδιες αγωνίες για μάθηση των παιδιών και οι οποίοι πονούν που ζουν στο ίδιο νησί αλλά σε διαιρεμένες κοινότητες.

Οι εκπαιδευτικοί μάθανε νέα εργαλεία. Ξεπεράστηκε γρήγορα η αρχική επιφύλαξη και το φράγμα της γλώσσας με βασικά μέσα τη διάδραση, την επικοινωνία και τη διαχείριση συναισθημάτων και δυσκολιών. Έγινε, π.χ., κατανοητό από τους εκπαιδευτικούς ότι τα συστήματα λειτουργούν με μια συνεχή ανταλλαγή και τριβή μεταξύ τους που δημιουργούν δυνατότητες επικοινωνίας και αποτρέπουν συγκρούσεις. Όσο διαφορετικότεροι είναι οι άνθρωποι και οι ομάδες, τόσο περισσότερα έχουν να ανταλλάξουν. Έτσι ενδυνάμωσε ο ένας τον άλλο για να πειραματιστούν και να υπερβούν αδράνειες και αντιστάσεις. Νιώσανε ο ένας την ιστορία του άλλου. Για παράδειγμα, δυο πρόσφυγες, μια Ελληνοκύπρια και μια Τουρκοκύπρια, άρχισαν να κλαίνε ταυτόχρονα μόλις άκουσε η μια την ιστορία της άλλης. Καταγόταν η κάθε μια από τον τόπο στο οποίο κατοικεί σήμερα η άλλη.

Εκτός από το προγραμματισμένο περιεχόμενο του προγράμματος, τα συγκεκριμένα παραδείγματα που αναδύθηκαν στις συναντήσεις αυτές αποκαλύπτουν τα πολλά κοινά μεταξύ τους, τη δυνατότητα κοινής διαχείρισης διαφόρων δυσκολιών πάνω στη βάση των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και τη βασική ανάγκη συνεργασίας των εκπαιδευτικών από τις δύο κοινότητες για διαμόρφωση ενός νέου Διαδραστικού Διαπολιτισμικού Αναλυτικού Προγράμματος. Για παράδειγμα, κάτω από τη γενική ενότητα «Διαχείριση συγκρούσεων: Μαθαίνοντας ο ένας από τον άλλο» οι εκπαιδευτικοί δημιούργησαν σημαντική κοινή γνώση, όπως, π.χ.: «Το παιδάκι που έχει ζάχαρο αλλά οι γονείς δεν το αναφέρουν στο σχολείο. Το παιδάκι κλέβει ζαχαρωτά, η υγεία του κινδυνεύει». Καθισμένοι σε κύκλο όλοι οι συμμετέχοντες έδιναν ιδέες για την αντιμετώπιση του προβλήματος.

Η υλοποίηση μιας «Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης» στην Κύπρο, κάτω από τις παρούσες συνθήκες, είναι αβέβαιη, επειδή η ειρηνική κοινωνία στην οποία στοχεύει πρέπει να προϋπάρχει σ’ ένα βαθμό, προκειμένου να είναι δυνατή η δρομολόγησή της. Πώς όμως μπορούμε να περάσουμε από το «Δεν ξεχνώ» στο «συνυπάρχω με ειρήνη»; Το νέο Αναλυτικό Πρόγραμμα πρέπει να επεξεργασθεί τα παρεμβαλλόμενα εμπόδια ως αντικείμενο διδασκαλίας και μάθησης. Θα πρέπει να απομακρυνθεί από τα χαρακτηριστικά και τις επιδιώξεις τις εθνικής ιδεολογίας, η οποία αποτέλεσε το πλαίσιο του πραξικοπήματος και της εισβολής. Η εθνική ιδεολογία και η σχετική εθνική παιδεία (Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων) περιορίζουν τα περιθώρια της δημιουργικής επικοινωνίας με τον «Άλλο» και λειτουργούν ως παρεμβαλλόμενα εμπόδια σε μια πιθανή πολιτισμική, κοινωνική και πολιτική συνάντηση και επικοινωνία στην Κύπρο. Ζούμε την εποχή της συναίνεσης, έτσι η επικράτηση της μονοκουλτούρας αποτελεί συνταγή οικονομικής και κοινωνικής καταστροφής.

Είναι βέβαιο ότι απαιτείται τέτοια αναμόρφωση των Αναλυτικών Προγραμμάτων, ώστε να βλέπουν ότι η διαπραγμάτευση των τρεχόντων ζητημάτων μέσα από την άποψη του ‘άλλου’ είναι κάτι που θα εμπλουτίσει και δε θα υπονομεύσει τις αρχικές μας αντιλήψεις. Το νέο Αναλυτικό Πρόγραμμα πρέπει να επανατοποθετηθεί με αφετηρία και γνώμονα τη πολιτισμική συνάντηση και αλληλεπίδραση στα πλαίσια της ισοτιμίας και της αμοιβαιότητας. και ως εκ τούτου να αντιμετωπίζει ισότιμα το μορφωτικό κεφάλαιο ατόμων διαφορετικής πολιτισμικής και άλλης προέλευσης με την παροχή ίσων ευκαιριών. Αυτό βέβαια σημαίνει ότι πρέπει να υπάρξει ένα άνοιγμα των Αναλυτικών Προγραμμάτων και στους άλλους πολιτισμούς και γλώσσες που εκπροσωπούνται στην κοινωνία μας. Αυτή η υπέρβαση είναι μια δύσκολη και χρονοβόρα ψυχολογική και κοινωνική διεργασία, και συγχρόνως ένας από τους βασικούς στόχους της εκπαίδευσής μας στο εγγύς μέλλον. Ένα τέτοιο άνοιγμα των Αναλυτικών Προγραμμάτων θα ισοδυναμούσε με ανανέωση και εμπλουτισμό του ίδιου του συστήματός μας.

Παρόμοιες αλλαγές αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά μέσω της συμμετοχής και της διαδραστικής επικοινωνίας. Χωρίς διάδραση μεταξύ των εκπαιδευτικών και των δύο κοινοτήτων στο επίπεδο θεσμών αλλά και βασικά στο επίπεδο της Κοινωνίας των Πολιτών, οι προσπάθειες για ειρηνική και δημιουργική συνύπαρξη των δύο κοινοτήτων έχει λίγες πιθανότητες να επιτύχει. Τα τελευταία 100 χρόνια πάντως έχει αποτύχει. Οι βασικές αρχές του νέου Αναλυτικού Προγράμματος θα πρέπει να φτιαχτούν και από τις δύο εκπαιδευτικές κοινότητες. Συγχρόνως το νέο Αναλυτικό Πρόγραμμα θα πρέπει να δώσει μεγαλύτερη άνεση στους εκπαιδευτικούς και στη σχολική μονάδα για χρήση εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων, οι οποίες να επιδιώκουν στον αλληλοσεβασμό και στην αξιοπρέπεια. Αυτό σημαίνει ότι η δημιουργική και διαδραστική συνύπαρξη στην Κύπρο δεν πρέπει να επιχειρηθεί βιαστικά και σε επίπεδο προπαγάνδας ή πολιτικής. Θα πρέπει να δοθεί χρόνος για ζυμώσεις στην Κοινωνία των Πολιτών, η οποία μόλις εμφανίζεται στην Κύπρο. Να δοθεί χρόνος σε όλους μας να γίνουμε πρώτα ειλικρινείς με τον εαυτό μας και μετά με τους άλλους. Όλα αυτά συνδέονται βέβαια με θέματα δημοκρατίας, ισοτιμίας, κοινωνικής δικαιοσύνης και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.